Czy nowe przepisy ochronią konsumentów przed nieuczciwymi sprzedawcami?

Rząd skierował do Sejmu projekt nowelizacji Kodeksu Cywilnego i Kodeksu Postępowania Cywilnego. Proponowane zmiany mają skuteczniej chronić obywateli przed nieuczciwymi praktykami przedsiębiorców. Wykorzystując nieznajomość prawa, ciężką sytuację lub zbyt dużą ufność swoich klientów (zwłaszcza osób starszych) narażają ich na duże straty finansowe.

Przedmiotowy projekt przewiduje wprowadzenie rozwiązań, które mają na celu usprawnienie i doprecyzowanie funkcjonujących regulacji prawnych w zakresie instytucji wyzysku oraz przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia.

Instytucja wyzysku

W polskim prawie instytucję wyzysku ustanawia art. 388 kodeksu cywilnego. Jako wyzysk definiuje się sytuację, gdy jedna ze stron umowy, wykorzystując określone upośledzenie drugiej strony, zastrzega dla siebie świadczenie rażąco przewyższające świadczenie własne.

 „Kreatywność” przedsiębiorców doprowadziła do tego, że w obrocie prawnym pojawiły się praktyki rynkowe niemieszczące się w zakresie zastosowania tego artykułu, jednak o analogicznych skutkach.

Autorzy projektu nowelizacji wskazują cztery najpowszechniejsze nadużycia:

  • proceder nakłaniania osób starszych, przy zastosowaniu technik marketingowych, do nabywania rzeczy ruchomych codziennego użytku po zawyżonych cenach; stosowane techniki sprzedaży utrudniają rozważenie oferty, co skutkuje zawarciem umowy sprzedaży pod wpływem sugestii, bez potrzebnego namysłu,
  • umowy o tzw. pożyczki chwilowe, udzielane przez instytucje parabankowe klientom znajdującym się w sytuacjach – przynajmniej w pewnym stopniu – przymusowych,
  • przewłaszczenia na zabezpieczenie – umów pożyczki, w których zabezpieczeniem niskiej kwotowo pożyczki jest przeniesienie własności nieruchomości o wielokrotnie wyższej wartości,
  • w obrocie między przedsiębiorcami pojawiło się zjawisko zawierania umów franczyzy, które zastrzegają nieproporcjonalnie duże świadczenia od franczyzobiorców, a które również bywają zawierane w sytuacji niepełnej wiedzy franczyzobiorcy o rzeczywistej wartości świadczeń oferowanych w zamian przez franczyzodawcę.

Jakie zmiany?

Aby ukrócić te nieuczciwe praktyki, rząd proponuje wprowadzenie następujących zmian:

  1. Dodanie „braku dostatecznego rozeznania” do katalogu przesłanek, których zaistnienie pozwala ocenić sytuację jako stanowiącą wyzysk w rozumieniu prawa. Brak dostatecznego rozeznania rozumie się jako brak wiedzy niezbędnej do odpowiedzialnego rozważenia celowości i skutków zawarcia proponowanej umowy.
  • Przyznanie stronie wyzyskanej wyboru żądania między zmniejszeniem swojego świadczenia lub zwiększeniem świadczenia jej należnego a unieważnieniem umowy. Kolejność dostępnych roszczeń odpowiada skutkom skorzystania z nich – roszczenie o stwierdzenie nieważności umowy wymieniono na końcu jako wywołujące najdalej idące skutki.
  • Wydłużenia terminu zawitego do skorzystania z uprawnień, o których mowa w art. 388 § 1 k.c. Aktualny dwuletni termin na wystąpienie z żądaniem o ukształtowanie przez sąd treści stosunku prawnego lub unieważnienie umowy może okazać się zbyt krótki, aby wyzyskany miał realną możliwość jego zgłoszenia. Z tego względu proponuje się wydłużenie terminów: w przypadku żądań wynikających z umowy zawartej między przedsiębiorcami przedmiotowe żądania będą wygasały po upływie trzech lat, zaś dla żądań wynikających z umowy zawartej z konsumentem – po upływie sześciu lat.
  • Wzmocnienie pozycji prawnej wyzyskanego przez wprowadzenie domniemania zgodnie z którym, jeżeli wartość świadczenia jednej ze stron przewyższa co najmniej dwukrotnie wartość świadczenia wzajemnego, domniemywa się, że przewyższa je w stopniu rażącym. Przyjęcie proponowanej zmiany usprawni postępowanie o znacznym ciężarze społecznym.
  • Przepisy art. 388 Kodeksu cywilnego w zmienionej treści mają być stosowane do umów zawartych po dniu wejścia w życie ustawy nowelizującej. Jak czytamy w uzasadnieniu, pozwoli to wszystkim stronom stosunków prawnych na odpowiednie przygotowanie, w szczególności w zakresie badania poziomu rozeznania co do celowości i skutków zawarcia danej umowy oraz rażącej dysproporcji świadczeń.

Adwokat Miłosz Rabczyński, wiceprezes Fundacji Pomocy Prawnej „Temida” zauważa, że problemem jest nie tyle brak uprawnień konsumentów, a nieświadomość oraz nieumiejętność ich stosowania.

„Zdecydowanie dobrym rozwiązaniem jest wydłużenie czasu, w którym osoby pokrzywdzone wyzyskiem będą mogły dochodzić swoich uprawnień przed sądem – z 2 do 3 lat, a w przypadku konsumenta – do 6 lat. Pamiętajmy jednak, że problem nie leży w braku uprawnień, a w ich nieświadomości oraz nieumiejętności stosowania po stronie konsumentów, w szczególności osób starszych.

W mojej ocenie stosowanie nieuczciwych praktyk podczas organizacji „pokazów” czy „darmowych badań” nie powinno mieć w ogóle miejsca, a ciężko wyobrazić mi sobie sytuację, by do wyplewienia tego typu zachowań doszło na skutek działań innych niż stosowanie wobec nieuczciwych przedsiębiorców bardzo dotkliwych sankcji.” – mec. Miłosz Rabczyński

Przerwanie i zawieszenie biegu przedawnienia

Projekt ma wyeliminować również praktykę składania przez wierzycieli wniosku o wezwanie do próby ugody jedynie po to, by przerwać bieg przedawnienia. Jak wskazują autorzy nowelizacji, wierzyciele nadużywali zawartej w kodeksie postępowania cywilnego instytucji zawezwania do próby ugodowej bądź wszczęcia postępowania mediacyjnego. Podejmowali oni zbędne zdaniem projektodawców czynności bądź wielokrotnie te same czynności, które miały na celu jedynie przedłużenie terminu przedawnienia.

Projektowana zmiana zakłada, że termin przedawnienia ulegnie przedłużeniu o czas trwania przeszkody w dochodzeniu roszczenia. Autorzy nowelizacji uważają, że wyeliminuje to praktykę składania przez wierzycieli wniosku o zawezwanie do próby ugodowej jedynie w celu przerwania biegu przedawnienia, co w konsekwencji ograniczy liczbę spraw wpływających do sądów rejonowych z tego tytułu.

Pozwoli to również na wyklarowanie sytuacji procesowej stron sporów oraz przywróci zawezwaniu do próby ugodowej jej pierwotny właściwy cel, czyli zawarcie ugody, mając na względzie słuszne interesy zarówno wierzyciela, jak i dłużnika.

„Nie podchodzę entuzjastycznie do zmian Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie zmiany skutków złożenia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej – czyli zastąpienia przerwania biegu okresu przedawnienia jego zawieszeniem.

W praktyce instytucja zawezwania do próby ugodowej jest wykorzystywana w znacznej mierze właśnie do przerwania biegu przedawnienia roszczeń, ponieważ jej przydatność do rozwiązywania sporu jest iluzoryczna. Z danych przedstawionych w uzasadnieniu projektu ustawy wprowadzającej zmiany wynika, że ponad 90% tego typu spraw kończy się stwierdzeniem, że nie doszło do zawarcia ugody.

Należy pamiętać, że z przerwania biegu przedawnienia korzystają nie tylko nieuczciwi przedsiębiorcy, a również konsumenci, czy choćby osoby, które padły właśnie ofiarą wyzysku. Nie mam wątpliwości, że na zmianie skutków złożenia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej skorzystają przede wszystkim sądy, a to na skutek spodziewanego zmniejszenia ilości tego typu wniosków – być może o wspomniane 90%?” – mec. Miłosz Rabczyński

Nowelizacja ustawy o prawach konsumenta

Przypomnijmy, że Rada Ministrów zapowiedziała nowelizację ustawy o prawach konsumenta. Przygotowywane przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów przepisy uniemożliwią m.in. sprzedaż produktów podczas pokazów i wycieczek. Chodzi przede wszystkim o ochronę starszych klientów, którzy często pod presją psychiczną dokonywali zakupów.

Projekt nowelizacji ustawy o prawach konsumenta pojawił się już w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów. Pisaliśmy już o tym w materiale „Ufność do nieznajomych”.

ZOOM

więcej

Zobacz też

Obserwujemy