Antykorupcyjne wytyczne CBA dla administracji publicznej

Centralne Biuro Antykorupcyjne opublikowało „Wytyczne w zakresie tworzenia i wdrażania efektywnych programów zgodności (compliance) w sektorze publicznym”. Dokument zawiera kluczowe wskazówki dla administracji publicznej w zakresie compliance. Ten system to nowość dla sektora publicznego. Nowe wytyczne, to preludium do walki z korupcją w urzędach przed implementacją dyrektywy o sygnalistach.

Zalecenia CBA

Wytyczne są ogólnym drogowskazem, który powinien być wykorzystywany przy wdrażaniu programów zgodności w polskich urzędach. Mają one umożliwić osiągnięcie podstawowych celów ustawodawcy w sektorze publicznym, którymi są:

  • minimalizowanie ryzyk,
  • wyeliminowanie zagrożeń,
  • rozwiązywanie problemów – w jakiejkolwiek podmiotowej konfiguracji.


Wskazówki CBA są skierowany w szczególności do kadry kierowniczej, bowiem to przełożeni powinni dawać przykład prawidłowego zachowania swoim podwładnym.

Same wytyczne są efektem rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji na lata 2018-2020, którego celem jest wyznaczanie kierunków prowadzonej w Polsce polityki antykorupcyjnej.

Prawidłowa walka z tego typu przestępstwami wymaga przede wszystkim zdiagnozowania okoliczności sprzyjających jej powstawaniu, a zatem obok działań represyjnych, konieczna jest polityka profilaktyczna.

Przedmiotem wytycznych w istocie jest propozycja wdrożenia systemu compliance w administracji publicznej. CBA używa spolszczonej nazwy tego systemu jako systemu zgodności. „Zgodność jest zbiorem powiązanych ze sobą wzorców zachowań, w tym prawnych i etycznych, nakładających na adresatów obowiązek dostosowania się do nich. Celem zgodności jest więc dążenie do tego, aby adresat normy zachowywał się w sposób wskazany przez normodawcę. Według jednej z definicji słownikowych zachowanie zgodne z przyjętymi zasadami lub prawem to uczciwość. Zgodność obejmuje swoim zakresem każdą sferę funkcjonowania jednostki w życiu publicznym. W organach władzy publicznej zgodność obejmuje nie tylko prawo powszechnie obowiązujące i prawo wewnętrzne, ale również kulturę organizacyjną oraz etos zawodowy”. (podkr. wł.)

Sam dokument jest niezwykle syntetyczny i zawiera ogólne ramy dla systemu zgodności będąc jedynie wstępem do dalszych prac. Centralne Biuro Antykorupcyjne wyróżniło dziewięć komponentów programu zgodności:

  1. Zaangażowanie kierownictwa,
  2. Zintegrowanie zgodności z misją danego urzędu,
  3. Samodzielność pracowników ds. zgodności,
  4. Monitorowanie systemu zgodności,
  5. Szkolenia dla kadry zarządzającej i pracowników,
  6. Zdefiniowanie kluczowych kompetencji w obszarze zgodności,
  7. Identyfikacja zagrożeń,
  8. Skuteczna samoocena pracy,
  9. Sankcje za nieprzestrzeganie norm.


W wytycznych zarekomendowano, aby dla zapewnienia odpowiedniego funkcjonowania programu zgodności w ramach danej instytucji, wyznaczyć osoby odpowiedzialną za jego realizację. Kluczowym jest, aby taka osoba była umiejscowiona w strukturze organizacji na stanowisku gwarantującym niezależność działania.

Zatem pracownik ds. zgodności nie może być osobą jakkolwiek powiązaną z lokalnymi władzami. Zarządzanie programem zgodności musi być uczciwe i niezależne od lokalnych powiązań finansowo-osobistych.

Innymi słowy, każdy pracownik, który zauważy jakiekolwiek nieprawidłowości w działalności urzędu będzie miał możliwość bezpiecznego zgłoszenia tego nadużycia do odpowiednich, niezależnych organów. Taki pracownik nie może ponieść jakichkolwiek negatywnych konsekwencji za swoje działanie, bowiem stanowi ono przejaw zachowania na rzecz interesu publicznego.

Przykładowo, potencjalnie każdy z nas jako podatnik traci na tym, że wójt gminy X realizuje przetargi po zawyżonej cenie, przy czym nadwyżka trafia na powiązane z nim konto w jednym z rajów podatkowych. W tym zakresie, działalność takich osób ma zapobiegać tego typu zachowaniom, w istocie zastępując organy ścigania na pierwszym etapie polegającym na wykryciu zachowania przestępczego.

Omawiane wytyczne posiadają znaczną wagę z dwóch względów.

Po pierwsze, jest to pierwszy na rynku drogowskaz wskazujący na to jak powinno wyglądać zarządzanie zgodnością w podmiocie publicznym. Po drugie, wytyczne stanowią pierwszy krok do wprowadzenia dyrektywy o sygnalistach, która będzie prawdziwą rewolucją dla polskich jednostek administracji publicznej.



Preludium przed sygnalistami



Systemy zgodności już niedługo staną się codziennością w polskiej przestrzeni prawnej za sprawą implementacji dyrektywy o sygnalistach. Polska ma czas do grudnia 2021 r., aby przyjąć odpowiednie regulacje ustawowe w tym zakresie wdrażające przepisy przygotowane przez Unię Europejską.

Sygnalista jest pracownikiem (zleceniobiorcą), który zauważając nieprawidłowości w działaniu danej instytucji ma możliwość dokonania zgłoszenia do odpowiednich organów.


Zgodnie z dyrektywą, sygnalista będzie miał trzy możliwości:

  1. zgłoszenia do wewnętrznego niezależnego organu funkcjonującego w ramach danego podmiotu (prywatnego lub publicznego),
  2. zgłoszenia do odpowiedniego organu państwowego,
  3. a w dalszej kolejności zgłoszenia tej nieprawidłowości opinii publicznej.


Kluczowe jest, że sygnalista nie może z powodu swojego zgłoszenia ponieść negatywnych konsekwencji. Wskazany system z powodzeniem działa w wielu europejskich krajach, w szczególności w Wielkiej Brytanii będącej kolebką sygnalistów.

Ochrona sygnalistów może uleczyć polską administrację publiczną z jej głównych dolegliwości jakimi są upartyjnienie czy kumoterstwo. Po zagwarantowaniu bezpieczeństwa sygnaliście może się okazać, że osoba niepowiązana w lokalne układy zgłosi podejrzenie naruszenia prawa, np. przy organizacji przetargu lub realizacji innych inwestycji publicznych. Skuteczna egzekucja prawa może doprowadzić do większej przejrzystości działań i zniwelowania korupcji i kolesiostwa.

Wdrożenie dyrektywy oraz funkcjonowanie przyjętych przepisów wiąże się z szeregiem zagrożeń i potencjalnych wypaczeń tej idei.

Działania sygnalisty muszą mieć za swą podstawę interes publiczny. Chodzi o to, aby ujawnione przez nich wypaczenia rzutowały negatywnie na społeczeństwo. W tym zakresie, działania sygnalistów będą skierowane przeciwko działalności korupcyjnej czy oszustw podatkowych.

Ponadto, organy, do których sygnaliści będą mogli się zgłaszać muszą być niezależne od struktur konkretnego urzędu oraz państwa. Można oczekiwać, aby osoba odpowiedzialna za system zgodności w danym urzędzie była zatrudniona w Ministerstwie Sprawiedliwości, a w ramach swoich działań dokonywała kontroli i audytu w konkretnym lokalnym urzędzie. Natomiast organ centralny będący „drugą instancją” dla sygnalisty powinien być skonstruowany na kształt instytucji Rzecznika Praw Obywatelskich jako niezależny od przygodnych wpływów danych rządów.

Nie podlega dyskusji, że prawidłowa działalność systemu sygnalistów zależy od niezawisłych sądów. To właśnie one będą ich ostatnim bastionem ochrony.

ZOOM

więcej

Zobacz też

Obserwujemy