Patologizacja Internetu – jak walczyć z problemem?

Od dłuższego czasu w cyfrowym świecie zauważalny jest niepokojący trend. Coraz więcej osób, które chcą w jakiś sposób zaistnieć „w sieci” decyduje się realizować materiały, które daleko odchodzą od racjonalnie definiowanych standardów. Zamieszczane filmy, mają na celu tylko i wyłącznie obrażanie innych osób lub środowisk, bądź też dezawuowanie ludzkiej godności. Swoista patologizacja Internetu staje się plagą, z którą częstokroć właściciele serwisów internetowych nie potrafią skutecznie walczyć. 

Wobec faktu, że problem ten coraz bardziej się nasila, zwróciliśmy się do Ministerstwa Cyfryzacji z pytaniem, czy posiadają jakiekolwiek remedium. Poprosiliśmy również o opisanie jakie działania podejmują, aby skutecznie z nim walczyć. 

O to samo zapytaliśmy również dostawców największych serwisów internetowych. Głos w sprawie zabrało jedynie ministerstwo. Niestety reszta pytań pozostała bez odpowiedzi.

TREŚĆ ODPOWIEDZI PONIŻEJ:

Szanowni Państwo,

w odpowiedzi na poniższy wniosek o udostępnienie informacji publicznej poniżej przesyłam następujące informacje:

1) Czy istnieją specjalne regulacje, przy pomocy których Władze Publiczne mogą ograniczyć lub zakazać publikowania określonych materiałów przez serwisy internetowe?

W odniesieniu do tego pytania w pierwszej kolejności należy doprecyzować, co rozumiemy mówiąc o publikowaniu określonych materiałów przez serwisy internetowe. Z kontekstu sprawy wnioskujemy, że w Pana pytaniu chodzi o platformy internetowe, za których pośrednictwem użytkownicy mogą udostępniać treści innym osobom oraz o sytuacje, w których to użytkownicy są autorami materiałów umieszonych w ramach danej usługi. W takich przypadkach podmiot prowadzący dany serwis nie jest autorem danego przekazu. To nie serwis publikuje daną treść – przekaz jest umieszczony przez użytkownika korzystającego z serwisu.

Z tego faktu wynikają określone konsekwencje, które miały przełożenie na przepisy prawa regulujące odpowiedzialność pośredników za treści umieszczane w ramach ich usług. Znalazło to odzwierciedlenie w Dyrektywie o handlu elektronicznym (Dyrektywa 2000/31 [1]), wdrożonej do polskiego porządku prawnego przez ustawę _o świadczeniu usług drogą elektroniczną_ [1]. Stanowi ona podstawę dla funkcjonowania usług w Internecie. W przepisach Dyrektywy nastąpiło odejście od znanej w prawie prasowym zasady, że podmiot publikujący określone treści ponosi za nie odpowiedzialność. Ze względu na specyfikę funkcjonowania pośredników internetowych w Dyrektywie tej przewidziano warunkową ochronę dla pośredników internetowych (w Dyrektywie zdefiniowano trzy kategorie pośredników tj. zwykły przekaz, caching, hosting) przed odpowiedzialnością za treści, które przekazują, przechowują lub udostępniają w ramach świadczonych przez nich usługach, przez użytkowników. W odniesieniu do przesłanki wyłączenia odpowiedzialności hostingu (tą kategorię możemy utożsamić z serwisami internetowymi, których dotyczy pytanie) warunkiem zwolnienia z odpowiedzialności jest brak wiedzy o bezprawności treści i niezwłoczne działanie w razie uzyskania wiedzy lub powiadomienia o bezprawnych treściach. Jednocześnie w Dyrektywie sformułowano zakaz ogólnego obowiązku monitorowania treści przez pośredników internetowych. Władze publiczne nie mogą zatem, w oparciu o przepisy Dyrektywy o handlu elektronicznym, nakazać, aby pośrednicy internetowi monitorowali treści, które w ramach ich serwisów umieszczają użytkownicy, aby w ten sposób eliminować treści bezprawne. Takie rozwiązanie służy m.in. ochronie wolności wypowiedzi i informacji.

Łamanie prawa w przestrzeni internetowej jest traktowane analogicznie do łamania prawa w świecie rzeczywistym. Jeżeli dana treść narusza prawo, platformy mając taką wiedzę powinny usunąć lub zablokować daną treść. Może to nastąpić np. w wyniku nakazu jaki organy państwa mogą wydawać bezpośrednio wobec pośredników w konkretnych sprawach w celu zaprzestania lub powstrzymania naruszania prawa. Jednocześnie pośrednicy internetowi mogą ograniczyć występowanie treści nielegalnych lub szkodliwych w ramach świadczonych przez siebie usług. Istnieją dedykowane regulacje kierowane do wybranych pośredników internetowych, których celem jest ograniczenie występowania określonych treści w Internecie.

Przykładem takiej regulacji na szczeblu unijnym jest Dyrektywa 2018/1808 [2] z dnia 14 listopada 2018 r. zmieniająca Dyrektywę 2010/13/UE [3] (dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych). Rewizja Dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, by platformy wideo przyjęły odpowiednie środki w celu ochrony przed pewnymi treściami, tj.

  • małoletnich przed audycjami wideo stworzonymi przez użytkownika oraz handlowymi przekazami audiowizualnymi, które mogą zaszkodzić ich rozwojowi fizycznemu, psychicznemu lub moralnemu;
  • ogółu odbiorców przed audycjami wideo stworzonymi przez użytkownika oraz handlowymi przekazami audiowizualnymi, które zawierają nawoływanie do przemocy lub nienawiści wobec grupy osób lub członka grupy ze względów, o których mowa w art. 21 Karty praw podstawowych, tj. w szczególności ze względu na płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność, wiek, orientację seksualną lub przynależność państwową;
  • ogółu odbiorców przed audycjami wideo stworzonymi przez użytkownika oraz handlowymi przekazami audiowizualnymi zawierającymi treści, których rozpowszechnianie jest czynem będącym przestępstwem na mocy prawa unijnego, to jest publicznym nawoływaniem do popełnienia przestępstwa terrorystycznego określonego, przestępstwem związanym z pornografią oraz przestępstwem na tle rasistowskim i ksenofobicznym.

Kolejnym przykładem legislacji, która ma na celu ograniczanie wyświetlania określonej kategorii treści jest rozporządzenie w sprawie zapobiegania rozpowszechnianiu w intrenecie treści o charakterze terrorystycznym, COM (2018) 640. Celem przepisów jest szybkie usuwanie treści terrorystycznych w Internecie. Na podstawie przepisów rozporządzenia, gdy wejdzie ono w życie, właściwe organy w państwach członkowskich będą uprawnione do wydawania dostawcom usług hostingowych nakazów zobowiązujących ich do usunięcia treści terrorystycznych lub uniemożliwienia dostępu do nich we wszystkich państwach członkowskich. Dostawcy usług będą musieli następnie w ciągu godziny usunąć takie treści lub uniemożliwić dostęp do nich. Właściwe organy w państwach członkowskich, w których ma siedzibę dostawca usług, otrzymują prawo do kontroli nakazów usunięcia wydanych przez inne państwa członkowskie.

Oprócz regulacji prawnych, istnieją także regulacje oparte na współregulacji czy samoregulacji, które mają na celu ograniczenie występowania określonych kategorii treści. Przykładem takiego rozwiązania jest unijny Kodeks postępowania w sprawie zwalczania nielegalnego nawoływania do nienawiści w Internecie podpisany 31 maja 2016 r. przez Komisję Europejską i kilka znaczących na rynku cyfrowym podmiotów przechowujących i udostępniających treści użytkowników. Przewiduje on szereg środków, jakie firmy – sygnatariusze zobowiązują się podjąć w celu zwalczania mowy nienawiści. Więcej na ten temat na stronach Komisji Europejskiej. [4]

Istotną regulacją w obszarze cyfrowym, której celem jest m.in. sprawniejsze usuwanie nielegalnych treści z Internetu, jest negocjowany na poziomie unijnym projekt rozporządzenia „Akt o usługach cyfrowych”, COM/2020/825. Więcej na ten temat można przeczytać na naszej stronie internetowej Cyfryzacja KPRM. [5]

2) Czy podjęto jakiekolwiek działania legislacyjne mające na celu wprowadzenie regulacji umożliwiających zapobieganie publikacji patologicznych materiałów w sieci?

Kierujemy się zasadą, że łamanie prawa w przestrzeni internetowej jest traktowane analogicznie do łamania prawa w świecie rzeczywistym. W związku z tym, nie ma szczególnego uzasadnienia dla dodatkowego prawodawstwa, które wychodziłoby poza obecnie istniejące kodeksy prawne. Jesteśmy jednak za wyższym poziomem egzekwowania domniemanych przestępstw w Internecie.


2.1) Jakie działania są podejmowane obecnie w walce z patologiami w internecie?3) Czy planowane są jakieś działania/kampanie społeczne edukujące społeczeństwo na temat zagrożeń płynących z sieci?

4) Czy są podejmowane jakieś działania edukujące społeczeństwo na temat zagrożeń płynących z sieci?


5) Jakie programy realizuje obecnie Ministerstwo?

Poprzez działania informacyjno-edukacyjne Kancelaria Prezesa Rady Ministrów (wcześniej Ministerstwo Cyfryzacji) zwraca uwagę na zjawisko patostraemingu i dzięki temu zwiększamy świadomość na temat tego problemu w społeczeństwie.

Zgodnie z ustawą o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa [2] do zadań ministra właściwego ds. informatyzacji należy m.in prowadzenie działań informacyjnych dotyczących dobrych praktyk, programów edukacyjnych, kampanii i szkoleń na rzecz poszerzania wiedzy i budowania świadomości z zakresu cyberbezpieczeństwa, w tym bezpiecznego korzystania z Internetu przez różne kategorie użytkowników. Działania podejmowane przez Ministra Cyfryzacji realizują również cele Strategii Cyberbezpieczeństwa RP na lata 2019-2024 [6], a w szczególności cel szczegółowy 4: _Budowanie świadomości i kompetencji społecznych w zakresie cyberbezpieczeństwa.

Realizując ww. zadania, cyfryzacja KPRM (wcześniej Ministerstwo Cyfryzacji) od 2019 r. prowadzi kampanię e-polak potrafi [7]![3] w czterech obszarach, tj. e-usług, bezpieczeństwa w sieci, programowania i jakości życia. Celem kampanii jest upowszechnianie korzyści z wykorzystywania technologii cyfrowych w codziennym życiu przez osoby w różnym wieku, przełamywanie barier z tym związanych, wzrost cyfrowych kompetencji społeczeństwa oraz podnoszenie świadomości na temat cyberzagrożeń i sposobów chronienia się przed nimi.

W ramach trwającej kampanii _e-Polak potrafi! _ realizowane są kampanie adresowane do konkretnych grup odbiorców, ukierunkowane na specyfikę i potrzeby danej grupy użytkowników Internetu. Z myślą o bezpieczeństwie dzieci i młodzieży w sieci prowadzona jest kampania skierowana do rodziców i opiekunów „Nie zagub dziecka w sieci”. W ramach tej kampanii powstała seria poradników dla rodziców [8] dot. najczęstszych cyberzagrożeń, filmy edukacyjne [9], artykuły [8], a także webinaria i wykłady z ekspertami [10]. Tematyka bezpieczeństwa najmłodszych użytkowników Internetu została również objęta seria animowanych filmów: „Bądź z innej bajki” [11].

Odrębne działania edukacyjno-informacyjne dedykowane są osobom starszym. Kampania e-senior potrafi [12]! w prosty i przystępny sposób edukuje, informuje i pomaga osobom starszym poznawać cyfrowy świat. Publikowane poradniki, filmiki instruktażowe [13], artykuły [14] i broszury pokazują jak bezpiecznie korzystać z nowych technologii. Uzupełnieniem działań adresowanych do osób starszych jest akcja „Seniorze, spotkajmy się w sieci” [15], której celem jest zwiększenie wiedzy w zakresie bezpieczeństwa seniora w Internecie m.in. poprzez dostarczanie informacji na temat metod wykorzystywanych przez oszustów w sieci [16], na które trzeba szczególnie uważać. W działania edukacyjne angażowani są specjaliści dziedziny cyberbezpieczeństwa, eksperci świata nauki, a także znane osoby publiczne, które jako ambasadorowie promują bezpieczne korzystanie z Internetu.

Oprócz ww. kampanii na bieżąco prowadzone są również inne działania edukacyjno-informacyjne, które cyfryzacja KPRM realizuje m.in. poprzez przygotowywanie informacji prasowych publikowanych m.in. na stronach gov.pl/cyfryzacja [17], gov.pl/epolakpotrafi [7], gov.pl/bazawiedzy [18], w mediach społecznościowych oraz przekazach do mediów.

Należy również dodać, że byłe Ministerstwo Cyfryzacji od 2019 r. systematycznie rozbudowuje powszechnie dostępną bazę wiedzy [19] z obszaru cyberbezpieczeństwa na portalu gov.pl. W bazie tej publikowane są opracowania z obszaru cyberbezpieczeństwa dla różnych grup odbiorców, w tym dla każdego [20] użytkownika Internetu, które omawiają podstawowe zasady bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni, w tym m.in. bezpiecznego korzystania z mediów społecznościowych [18].

Ponadto, obecnie prowadzone są prace zmierzające do uruchomienia nowej kampanii edukacyjno-informacyjnej poświęconej wyłącznie cyberbezpieczeństwu. Kampania dedykowana będzie wszystkim użytkownikom Internetu i realizowana będzie do 2023 r.
 

6) Jakie działania udało się zrealizować w ramach walki z patostreamerami zapowiadanej w 2019 roku?

W tym obszarze wymienić można w szczególności następujące działania:

1. Minister Adam Andruszkiewicz we współpracy z poszczególnymi urzędami wojewódzkimi, komendami wojewódzkimi policji, samorządowcami, kuratoriami oświaty odbył spotkania na temat bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w sieci w 8 województwach. Kolejne spotkania zostały wstrzymane ze względu na epidemię i planowane jest ich wznowienie ze względu na pozytywny odzew uczestników oraz powodzenie projektu. Spotkania odbyły się:

  • Warszawa, 15 lipca 2019 r.
  • Katowice, 24 lipca 2019 r.
  • Łódź, 20 sierpnia 2019 r.
  • Kielce, 22 sierpnia 2019 r.
  • Lublin, 24 stycznia 2020 r.
  • Wrocław, 10 lutego 2020 r.
  • Poznań, 11 lutego 2020 r.
  • Białystok, 17 lutego 2020 r.

Dzięki dyskusjom w trakcie spotkań z młodzieżą, decydenci poznali przede wszystkim opinię grupy docelowej dotyczącej problemów związanych z bezpieczeństwem w sieci, ale także wysłuchali propozycji rozwiązań np. problemu patostreamingu.

Wśród najważniejszych wniosków znalazły się m.in.:

– poprawa wizualna strony dyzurnet.pl (zrealizowane),

– współpraca z YouTuberami nt. edukowania młodzieży o bezpieczeństwie w Sieci (częściowo zrealizowane, film Reżysera Życia),

– więcej uwagi poświęconej cyberbezpieczeństwu w szkole (realizowane, trwa kampania Nie zagub dziecka w sieci [21], dodatkowo na bieżąco przekazujemy wnioski kuratoriom i do Ministerstwa Edukacji i Nauki).

2. Na przełomie kwietnia i maja br. nasiliło się zjawisko tzw. „rajdów na e-lekcje”, które były wtedy głównym kanałem patostreamingu. Ministerstwo Cyfryzacji zbadało główne źródła tego zjawiska, dzięki czemu zostały zidentyfikowane m.in. poszczególne grupy na Facebooku oraz Discordzie, a także kanały na portalu YouTube. 5 maja 2020 r. odbyło się spotkanie z przedstawicieli Google, Facebooka, Komendy Głównej Policji, NASK i MC na temat zjawiska patostreamingu. Dzięki temu organy ścigania udrożniły ścieżki szybkiego kontaktu w największymi platformami społecznościowymi, aby móc szybko reagować i współpracować w pilnych przypadkach.

3. Usunięto największe grupy na Facebooku liczące kilkanaście tysięcy osób skupionych wokół zjawiska patostreamingu, a także zablokowano część filmów na portalu YouTube promujących to zjawisko. Ministerstwo Cyfryzacji zwróciło uwagę na ten problem również podmiotom takim jak: Microsoft oraz Cisco, które administrują jednymi z największych platform do wideokonferencji.

4. Dzięki zwróceniu uwagi przez Ministerstwo Cyfryzacji na problem patostreamingu platformie Discord, usunięte zostały największe grupy zrzeszające patostreamerów.

5. Przykładem skutecznej walki z patostreamerami jest również zatrzymanie autora kanału na portalu YouTube „Kamerzysty”, któremu grozi do 8 lat więzienia [4]. Każda osoba, która łamie prawo, powinna być pociągnięta do odpowiedzialności za swoje czyny. W związku z tym, zintensyfikowaliśmy i w dalszym ciągu usprawniamy mechanizmy kontaktu z serwisami i portalami społecznościowymi, na których dochodzi do tego typu podejrzanych zdarzeń.

__________________

1. Ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. z 2020 r. poz. 344)

2. art. 45 ust.1 pkt 4 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1369)

3. Kampania jest częścią projektu „Kampanie edukacyjno-informacyjne na rzecz upowszechniania korzyści z wykorzystywania technologiicyfrowych” https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/cyfrowe-kompetencje-spoleczenstwa [22]

4. https://www.telepolis.pl/tech/wydarzenia/youtuber-kamerzysta-aresztowany-co-mu-grozi [23]

Z poważaniem,

AGNIESZKA KOWALSKA

radca Szefa KPRM

Centrum Informacyjne Rządu

KANCELARIA PREZESA RADY MINISTRÓW

Al. Ujazdowskie 1/3, 00-583 Warszawa

tel. +48 22 694 74 70, fax +48 22 840 38 10

e-mail: [email protected]

OBSERWUJEMY RÓWNIEŻ