Wakacyjna turystyka religijna

Odkrywanie najświętszych miejsc kultu jest okazją do oderwania się od codzienności. Wakacyjny czas wolny temu sprzyja. Ośrodki pielgrzymkowe inspirują do pogłębiania wiary, ale także do przemyśleń, rachunków sumienia, powzięcia postanowienia poprawy i ładowania wewnętrznych  akumulatorów.

Sanktuarium i pielgrzymki, które z nich jest bardziej pierwotne, co powstało wcześniej? Kwestię tę trudno jednoznacznie rozstrzygnąć. Ranga pielgrzymki i sanktuarium jest bardzo duża, o czym mogą świadczyć słowa X.L.Doufora: „Kościół zbyt głęboko wszedł w ludzkość, aby odrzucić wszystkie wartości pielgrzymek ku miejscom ziemskiego życia Jezusa, bądź też ku miejscom, w których objawił się wżyciu świętych. Widzi w tych zgromadzeniach, na miejscu działalności Chrystusa okazję do jednoczenia się wierzących w wierze i modlitwie”.

Jednego możemy być pewni, sanktuaria i pielgrzymki do nich, istniały już wcześniej niż chrześcijaństwo. Z leksykonu „Miejsca Święte” pod red. Z. Paska, dowiadujemy się, że hierotopogografia religii świata wyróżnia rozmaite typy świętych miejsc:

  • góry – z góry wszak jest bliżej do nieba; góra staje się konkretyzacją archetypu axis mundi, bywa siedzibą bóstwa; wulkany (Olimp, Kajlasa, Ararat, Elbrus, Fudżijama, Popocatépetl),
  • rzeki – w układzie horyzontalnym są tym samym co góry wertykalnie (np. Jenisej, Ganges, Nil),
  • źródła, wodopoje – są siedzibami zapładniających mocy, związanymi z szerszą symboliką akwatyczną,
  • jeziora i akweny wodne – przywodzą na myśl wody pierwotnego chaosu, jak na przykład amerykańskie Pátzcuaro, Bajkał, Wan w Armenii,
  • kamienie – szczególnie o dziwnym, osobliwym kształcie lub takie, które mają rozmaite odciski, np. stóp; powtarzają się one często – stopka Jadwigi w kościele Karmelitów na Piasku w Krakowie itp., warto wspomnieć też o spadłych z nieba meteorytach (jak czarny kamień w Kaabie czy posąg z Efezu),
  • drzewa i gaje – ich gęstwina kieruje myśli ku tajemniczym mocom dojrzewania i płodności – święte gaje u Słowian i Bałtów,
  • terytorium – na przykład cmentarz, na którym leżą kości przodków, a także idea ziemi świętej (większego obszaru, nawet całej krainy), wyróżnionej szczególnie przez sacrum,
  • pustynia – święta jest np. Wirikuta – kraina przodków Indian Huiczoli,
  • bagna – jako pomieszkanie tajemniczych, często wrogich istot – u ludów północy, np. Germanów,
  • szczeliny skalne – jak na przykład te z dymiącymi oparami z Delf czy jaskinie prowadzące do łona Matki – Ziemi.

Sanktuaria występują w wielu religiach i dają się zakwalifikować do dwóch zasadniczych rodzajów:

1) środowisko naturalne – jak święte lasy, jaskinie, groty, źródła, rzeki, jeziora, doliny, góry…, gdzie bóstwo – dzięki uprzedniemu samoobjawieniu się – odbiera cześć,

2) świątynie – o najróżniejszych formach i stylach, wzniesione na pamiątkę danego objawienia czy w celu oddawania czci relikwiom, obrazom, przedmiotom sakralnym.

Sanctuarium w języku łacińskim tłumaczy się jako: 1. świętość, 2. miejsce święte, przybytek, święty kościół. W świadomości ludzi miejsca te zostały szczególnie wybrane i upodobane przez Boga, dlatego zanoszone w nich modlitwy i prośby mają większą siłę spełnienia. Stąd, wg. Andrzeja Janusza Droba, zazwyczaj odgrywają one rolę ośrodków pielgrzymkowych.

Powstanie sanktuarium nie zawsze jest wyraźnie udokumentowane, często początki wyłaniają się z tajemniczej przeszłości historycznej. Większość sanktuariów bierze swój początek z okresu wielkich wydarzeń dla narodu czy lokalnej ludności, jak wojny, choroby, głód, klęski żywiołowe itp. Jednak najważniejszym kryterium jest długa i ciągle żywa tradycja danego i związanego z nim wydarzenia oraz obecność wiernych.

Częstym miejscem spotkania człowieka z Bogiem są wzniesienia i góry, które stanowiły obszar święty – sacrum. Ważnym elementem jest wyposażenie ośrodka (przedmioty i środki kultu). Uwzględnia się istniejące w nim obrazy, figury, relikwie, stacje drogi krzyżowej, kaplice czy źródełka. 

Kolejnym ważnym ogniwem jest ideologia lub raczej duchowa specyfika danego sanktuarium. W Polsce z uwagi na przewagę ośrodków maryjnych największe znaczenie ma ideologia maryjna. Mówi się i pisze, o maryjnym charakterze religijności polskiej. 

Istotnym jest też zespół duchownych i aktywnych katolików świeckich skupionych w ośrodku pielgrzymkowym oraz ich rola, jaką pełnią w całokształcie zadań tego miejsca. Chodzi tutaj zarówno o utrzymanie i rozwój sanktuarium, jak i o zaspokajanie potrzeb i oczekiwań pielgrzymów. 

Wyróżnia się miejsca święte o zasięgu międzynarodowym, ogólnokrajowym, ponadregionalnym, regionalnym i lokalnym. Jak przeczytamy w „Przewodniku pielgrzyma”, najważniejsze polskie ośrodki o zasięgu międzynarodowym to: Częstochowa, Niepokalanów, Warszawa, Kalwaria Zebrzydowska, Kraków, Góra Świętej Anny oraz Oświęcim, a w prawosławiu Grabarka. 

Grupę miejscowości o zasięgu krajowym stanowią: cztery ośrodki katolickie i jeden prawosławny: Piekary Śląskie, Licheń, Gniezno, Zakopane i prawosławna Jabłeczna.

Do grupy ośrodków o zasięgu ponadregionalnym (tj. obejmującym zazwyczaj obszar kilku diecezji) zalicza się, m.in.: Bardo Śląskie, Trzebnica, Wambierzyce, Ludźmierz, Tuchów, Kodeń, Leśna Podlaska, Gidle, Gietrzwałd, Święta Lipka, Wejherowo, Borek Wielkopolski, Święty Krzyż, Kałków – Godów, a z ośrodków prawosławnych Supraśl. 

Są jeszcze ośrodki o charakterze regionalnym, gdzie zasięg ich wpływu nie przekracza zazwyczaj granic diecezji. Pozostałe ośrodki o charakterze lokalnym nie przekraczają swoim zasięgiem na ogół granic parafii czy dekanatu.

Warto w tym miejscu przytoczyć typologię świętych miejsc zaprezentowaną przez prof. A. Jackowskiego. Uważa on, że powstanie i funkcjonowanie loca sacra wiązało się z:

– życiem i działalnością świętego, zakończoną często śmiercią męczeńską zazwyczaj w miejscach takich przechowywano relikwie świętego; przykładów jest wiele, począwszy od św. Wojciecha i Gniezna, św. Stanisława i Krakowa, św. Jadwigi Śląskiej i Trzebnicy, św. Jana i Dukli, aż po czasy współczesne – ks. Jerzy Popiełuszko i Warszawa (Żoliborz),

– pobytem pustelników, np. św. Andrzej Świerad i Tropie nad Dunajem czy bł. Juta i Chełmże,

– relikwiami świętego – np. św. Antoni Padewski i Radecznica,

– relikwiami Krzyża Świętego – np. Święty Krzyż,

– posiadaniem krucyfiksów oraz łaskami słynących wizerunków Chrystusa i Matki Bożej, których cudowność przejawiała się w licznych łaskach doznanych przez wiernych (większość polskich sanktuariów),

– odnajdywanymi w niezwykły (cudowny) sposób krzyżami – np. Mogiła, i wizerunkami matki Bożej np. Gidle, Bołszowce, Leśna Podlaska,

– powstającymi kalwariami i rozwijającym się kultem Męki Pańskiej, np. Kalwaria Zebrzydowska, Kalwaria Pacławska, 

– objawieniami Matki Bożej – zwłaszcza uznanymi przez władze kościelne (Gietrzwałd), ale też i innymi prywatnymi (np. Licheń, Wiktorówki-Rusinowa Polana, Leżajsk, Janów Lubelski, Piotrkowice),

– translokacją kultu Matki Bożej – np. miejsce związane z kultem Matki Bożej Fatimskiej (m.in. Zakopane – Krzeptówki, Szczecin, Trzebinia, Tusza Śląska) czy Matki Bożej Saletyńskiej (np. Dębowiec),

– wędrówkami cudownych wizerunków – np. ośrodki rozwijające się za przyczyną obrazów przywiezionych z dawnych ziem wschodnich RP, m.in. Grodziec, Wójcice,

– aktywnością religijno-patriotyczną jak na przykład Kałków.

Ks. prof. Władysław Piwowarski słusznie zauważył, że popularność ośrodków pielgrzymkowych zależy od wielu czynników, takich jak historia ośrodka, jego wyposażenie, rodzaj i jakość posługi duszpasterskiej, formy kultu religijnego, usytuowanie geograficzne, możliwości komunikacyjne, łatwość zakwaterowania, itp. Należałoby też zwrócić uwagę na aprobatę i stopień przypisywanej im „mocy” w społecznej świadomości.

ZOOM

więcej

Zobacz też

Obserwujemy