Dlaczego ludzie wierzą w kłamstwo?

Socjologiczno-psychologiczny szkic powstawania fake newsów.

KŁAMSTWO, NIEODŁĄCZNA CZĘŚĆ SPOŁECZEŃSTWA

Kłamstwo to nieodłączna część egzystencji człowieka w społeczeństwie. Ludzie na każdym szczeblu władzy oraz w każdym możliwym zakresie potrafią dopuszczać się kłamstw. Wraz z rozwojem technologii oraz nowymi sposobami przesyłania informacji ewolucji dokonały również kłamstwa, które stały się jeszcze bardziej niebezpiecznym narzędziem. Bardziej niebezpiecznym niż kiedykolwiek. Próby zniekształcania rzeczywistości w postaci wyrwanych z kontekstu, sfałszowanych lub sfabrykowanych informacji są nieodłączną częścią Mass Mediów. Zagrożenie jednak wzrosło wraz z popularyzacją Internetu, który gwarantuje do pewnego stopnia anonimowość, jest szeroko dostępny i obejmuje niemal cały świat.  Jak podaje witryna napoleoncat, zajmująca się gromadzeniem statystyk dotyczących mediów społecznościowych na całym świecie, w sierpniu tego roku z samego Facebook’ a w Polsce korzystało niemal 20 000 000 użytkowników. Autorzy analiz wskazują ponad to, iż liczba ta stanowi ponad połowę populacji całego kraju. Dane te obrazują skalę zasięgu mediów społecznościowych w samej Polsce.



W skali świata, według danych z raportu witryny Hootsuit w styczniu tego roku z Facebooka korzystało niemal 2,5 miliarda użytkowników. Tak ogromny zasięg między innymi Internetowych mass mediów, oraz trudność z weryfikacją i samą definicją fake newsa powoduje, że poznawanie prawdy stało się jednym z największych wyzwań współczesności.


Ranking of the World's Top Social Media Platforms January 2020 DataReportal

CZYM JEST FAKE NEWS?

Zdefiniowanie fake newsa jest dość problematycznym zadaniem. Najogólniej można go określić za portalem AntyFake inspirującym się definicją Cambridge Dictionary, że jest on fałszywą historią udostępnianą w określonym celu. Fałszywa informacja może być rozpowszechniana zarówno w formie żartu, prowokacji czy eksperymentu, jak i w celu oszustwa oraz wprowadzania w przestrzeń publiczną szkodliwej dla wybranych podmiotów nieprawdy. Najbardziej problematyczne dla zakwalifikowania fake newsów w pełni do kategorii kłamstwa wydaje się to, że często część historii potrafi być prawdziwa, na co wskazują między innymi badacze tacy jak Katarzyna Bąkowicz z Uniwersytetu Warszawskiego analizująca przykład Błękitnego Wieloryba będącego fake newsem. Można zatem powiedzieć, że fake news to często nie kłamstwo, a pół prawda lub istotne przemilczenie, co jeszcze bardziej komplikuje walkę z tym zjawiskiem.

PODZIAŁ FAKE NEWSÓW

Zanim jednak wyjaśnię, jakie mechanizmy zwiększają skuteczność fake newsów przytoczę ich podstawową klasyfikację. Autorzy fake newsów wykorzystują różne mechanizmy zależnie od celu wprowadzenia danej dezinformacji.

Katarzyna Bąkowicz za Clarie Wardle wyróżnia siedem rodzajów fake newsa dzieląc je ze względu na treść. Wymienia ona:

  • satyrę, która jest fake newsem mającym na celu zapewnienie rozrywki, niekoniecznie stwarzanie zagrożenia, czasem także ma prowokować skrajnie nastawione grupy ideowe,
  • fałszywe połączenie, które dotyczy między innymi popularnej metody na YouTube i niektórych mediach internetowych, które fałszywym nagłówkiem lub fotografią próbują przyciągnąć potencjalnych odbiorców,
  • mylącą treść fake newsa, która polega na tym, że w oparciu o prawdziwą i weryfikowalną informację buduje się narrację mającą wywoływać emocje i prowokować,
  • fałszywy kontekst, czyli zabieg wprowadzenia danej informacji w nieprawdziwy lub błędny dla niej kontekst,
  • kłamliwą treść, czylizabieg podszywania się pod wiarygodne i prawdziwe witryny celem osiągania różnych korzyści majątkowych lub wpływania na nastroje opinii publicznej i nie tylko,
  • zmanipulowaną treść, polegającą na takim przedstawieniu zawartości danej publikacji, aby ukazywała inny obraz niż ten w rzeczywistości,
  • sfabrykowaną treść, czyli kłamstwo reklamowane jako coś prawdziwego.

MECHANIZMY DZIAŁANIA FAKE NEWSÓW- PSYCHOLOGIA

Ważnym w kontekście moich rozważań zjawiskiem, jaki kieruje obecnie społeczeństwem zachodnioeuropejskim jest wszechobecny brak czasu. Z tego powodu czytelnicy sięgają po najbardziej zaskakujące oraz interesujące informacje. To podstawowy mechanizm sięgania po fake newsy. Zachowanie to jest niegroźne, zakładając, że odbiorca po przeczytaniu czołówki, lub zobaczeniu obrazka sięgnie po cały artykuł, lub wyszuka, czy grafika i zawartość materiału są wiarygodne. Zwykle nie posiadamy na to czasu, więc wiedzę opieramy na krótkich wstępach mogących być opisywanym powyżej „fałszywym połączeniem”.

Innymi mechanizmami może być także kwestia kontaktu selektywnego, czyli zapoznawania się jedynie z tymi informacjami, z którymi zwykle się zgadzamy. Takie podejście do czytania informacji łatwo może spowodować, że jako odbiorca uwierzymy w fałszywy kontekst danej wiadomości, albo w mylącą treść danego artykułu. Podobny problem może dotyczyć sfabrykowanej treści. O wiele łatwiej jest uwierzyć w negatywne zachowania na przykład nielubianej partii politycznej, jeśli znamy tylko artykuły i opinie promujące partię, na którą my jako odbiorcy głosujemy. Ponad to, osobami mającymi duże skłonności do kontaktu selektywnego łatwiej manipulować. Nie będą mieli oni problemu uwierzyć w treść potwierdzającą ich opinię, nawet jeśli zostanie ona zmanipulowana.

Sfabrykowana treść swoją skuteczność zawdzięcza szeroko opisywanemu w psychologii zjawisku wiary w autorytetyoraz wspominanemu powyżej zjawisku nieuważnego czytania wiadomości, którego skutki można zauważyć czytając komentarze pod wieloma takimi artykułami. Zjawisko to potwierdził między innymi eksperyment Milgrama, przedstawiający, że osoby przypominające autorytety, są wstanie wywołać zachowania konformistyczne osób z którymi wchodzą w interakcję. Na tej samej zasadzie działają strony naśladujące witryny będące wiarygodnymi źródłami.

Ciekawym mechanizmem może być też ten, który odnosi się do zjawisk grupowych działań ludzi. Zarówno historycznie, jak i psychologicznie, między innymi przez eksperyment Ascha, udowodniono, że ludzie boją się odrzucenia oraz mają poczucie przynależności do grupy. Dla naszych rozważań jest to cenne z tego tytułu, że gdy fake news się pojawi i zdobywa popularność, może właśnie tą popularnością być uwiarygodniony w oczach odbiorcy. Takie zjawisko można zaobserwować czasem w telewizji, gdy dany program udostępnia popularną informację, która następnego dnia okazuje się fake newsem.

SOCJOLOGICZNY OBRAZ JEDNOSTKI W SPOŁECZEŃSTWIE

Socjologia zajmuje się tematem podjętym w artykule na wiele sposobów. Uważam jednak, że teoria Alfreda Schütz’a, mimo swojego wieku może być świetnym wyjaśnieniem dla zachowań ludzi w stosunku do fake newsów oraz receptą na dezinformację w mass mediach. Najważniejszym założeniem jego teorii jest stwierdzenie faktu, że człowiek nie jest w stanie poznać wszelkiej wiedzy z każdej dziedziny z powodu mnogości informacji i ich nieuporządkowania. Taka sytuacja wymusza na jednostce kierowanie się głownie swoim szeroko rozumianym zainteresowaniem. Najbardziej obrazowym przykładem takiego podejścia jest przykład kierowcy, który umie jeździć samochodem niekoniecznie umiejąc go zbudować. Oprócz tego warto pamiętać, że w rozumieniu Schütz’a społeczeństwo funkcjonuje w oparciu o oczekiwania wobec innych. Na przykład, jeśli ktoś jest lekarzem danej specjalizacji, to w określonej sytuacji będzie on umiał pomóc w procesie leczenia.

Opisując strukturę społeczeństwa przytacza on prostą klasyfikację człowieka żyjącego w świecie społecznym. Schütz wymienia zbiory cech i zachowań, występujące u każdego człowieka, jednak w różnym natężeniu. Przedstawia on trzy modele jednostek w społeczeństwie zaznaczając, że to konstrukcja.

ZOOM

więcej

Zobacz też

Obserwujemy